"Jis was altijd de grapjas," vertelt zijn moeder Jessica. "Al op de kleuterschool schoot hij pennen naar het plafond, maar op een leuke manier; de juf moest erom lachen.”

Hij groeide uit tot een sociale, charismatische jongen die een aardig balletje kon trappen op het voetbalveld. "Hij was er altijd op uit om een praatje met iemand te maken, maar keek wel eerst de kat uit de boom als er bezoek kwam. Toch een beetje voorzichtig en afwachtend. Uitbundig naar buiten, maar met een introverte kant.”

Nu Jessica terugblikt, ziet ze een duidelijk patroon in de laatste jaren van Jis. Hij zat eigenlijk geen moment stil, en had een uitpuilende agenda. "Jis was altijd bezig. Overdag werken, dan 's avonds chillen met vrienden waar hij tien kilometer heen en weer voor moest fietsen, extra vroeg opstaan en opnieuw beginnen. School, sport, werken, gamen, vrienden; hij was altijd iets aan het doen."

Dat is iets wat op het eerste gezicht gezond lijkt, maar ook volledig de andere kant op kan slaan. Jessica vermoedt dat dit zo is geweest bij Jis. "Hij was waarschijnlijk een beetje aan het vluchten, om maar bezig te zijn en misschien niet te veel in zijn hoofd te zitten. Ik vind het zo erg voor Jis dat hij, terwijl hij maar bezig was, zich blijkbaar zo alleen heeft gevoeld." 

Als tiener had hij al eens gezegd: "Ik denk dat ik niet oud word." Een uitspraak die destijds voorbijging en misschien in zijn luchtigheid weinig voorstelde, maar achteraf iets pijnlijk blootlegt. 

Constant bezig zijn was Jis' manier om de stilte te vermijden waarin de donkere gedachten bovenkwamen. "Wie zichzelf geen rust gunt, heeft misschien rust harder nodig dan wie dan ook", zegt Jessica. 

Jis' verhaal

Hij was waarschijnlijk een beetje aan het vluchten, om maar bezig te zijn en misschien niet te veel in zijn hoofd te zitten. Ik vind het zo erg voor Jis dat hij, terwijl hij maar bezig was, zich blijkbaar zo alleen heeft gevoeld.

Ze herkent het vluchtgedrag nu ook bij zichzelf, als ze daar bij stilstaat.  "Als ik op het werk ben, dan ben ik uit mijn hoofd. Dat merk je heel duidelijk. Het is een overlevingsmechanisme, denk ik, maar eigenlijk tegelijkertijd ook een alarmsignaal.” 

Haar les is erg concreet: "Kijk verder dan de drukte. Als iemand zijn agenda volpropt, altijd beschikbaar is voor anderen, maar nooit tijd heeft voor zichzelf, is dat een goede reden om regelmatig in te checken. Want wie altijd bezig is, vlucht misschien wel voor de belangrijkste gesprekken van allemaal.”

Les voor het leven

<p><span>Zelfdoding is de nummer &eacute;&eacute;n doodsoorzaak onder jongeren tot 30 jaar. Helaas weten we hier nog veel te weinig over. Om dit zorgwekkende cijfer terug te dringen, moeten we beter begrijpen waarom zelfdoding plaatsvindt en hoe we het kunnen voorkomen. Meer onderzoek is daarom van levensbelang.&nbsp;Help levens redden en doneer vandaag nog.</span></p>

Jouw donatie redt levens

Iedere dag worstelen mensen in stilte met gedachten aan zelfdoding. 113 Zelfmoordpreventie biedt hen een luisterend oor, professionele hulp en hoop een betere morgen. Jouw donatie maakt het mogelijk om 24/7 gratis hulp te blijven bieden aan iedereen die het nodig heeft. Samen kunnen we levens redden. Elke bijdrage, groot of klein, maakt een verschil.

Portret foto van Patrick Lodiers

Jij maakt het verschil.

"Durf de stilte waar iemand voor vlucht te doorbreken."


“Samanta. Ja, Sam… waar moet ik beginnen?”, vraagt Bianca zich af als ze probeert haar te omschrijven. Het was zo’n fantasierijk en lief meisje, en we waren daar zo blij mee, maar als baby ging het niet helemaal goed. Ze had last van uitdrogingsverschijnselen en moest meerdere malen vastgebonden aan een infuus in een ziekenhuisbedje liggen. Achteraf gezien denken we misschien dat ze daar trauma’s van heeft opgelopen, maar daar was gelukkig niets van te zien als kind.”
 
Ondanks een moeilijke start had Samanta op school weinig problemen om mee te komen met haar leeftijdsgenootjes. Het ging goed op school. Eigenlijk misschien iets té goed. “Ik zag wel een ziekelijke vorm van perfectionisme. Ze was nooit tevreden met een 8, een 9,5 was het minimum. Als iets niet lukte was ze zo kwaad op zichzelf. En ik denk dat dit zich heeft doorgezet toen ze ouder werd.”
 
Samanta ging studeren en vond een goede baan, die perfect bij haar leek te passen. Ze had een mooi appartementje in Eindhoven, reed in een fijne eigen auto, maar toch vielen de puzzelstukjes intern niet op de juiste plek.
 
“Ik denk niet dat dit te begrijpen is voor iemand die nooit last heeft gehad van depressies. In ieder geval niet voor mij”, zegt Bianca als ze terugdenkt aan deze tijd. “Ik vond haar zo’n ongelofelijk mooie meid, maar als ik dat tegen haar zei, kreeg ik op mijn kop. Dan zei ze dat ik dat alleen maar vond omdat ik haar moeder was, en dat de rest van de wereld niet naar haar omkeek. Het is echt niet te begrijpen. Ze belde me vaak in paniek. Als ik aan het koken was, zette ik het gas uit, omdat ik wist dat het me soms een uur kostte om haar weer een klein beetje uit de put te praten.”
 
Ongeveer een jaar voor haar overlijden zat Bianca met Samanta bij de dokter, waar ze vrij plotseling haar doodswens uitsprak. Als moeder stort je wereld in, op zo’n moment. “Het is zoiets allesomvattends dat je niet weet wat je moet. Ik was gewoon helemaal van de kaart. En daar komt het schuldgevoel nog bij. Je hebt het gevoel dat het jouw schuld is, en dat je als moeder niet genoeg hebt gedaan.”
 
Nu, twee jaar na de dood van Samanta, heeft Bianca een duidelijke missie: ervoor zorgen dat mensen in een vergelijkbare situatie steun vinden. Ze volgde een opleiding tot coach, geeft workshops op scholen en maakte de podcast [Verborgen Strijd](https://open.spotify.com/show/2Bge81OzE454mMb85TzuvW?si=2f6356a2934b4200), waarin ze experts en ervaringsdeskundigen interviewt en verslag doet van haar rouwproces.
 
“Als ik op scholen kom merk ik dat de lat zo hoog ligt bij iedereen. Jongeren hebben burn-outs, en worden constant geconfronteerd met alle perfecte plaatjes op sociale media. Ik hoop dat we iets meer het gesprek over de moeilijke kant van het leven kunnen lostrekken uit de taboesfeer. Die schaamte die gevoeld wordt moet verdwijnen.”  

Samanta's verhaal

“Als ik op scholen kom merk ik dat de lat zo hoog ligt bij iedereen. Mensen hebben burn-outs, en worden constant geconfronteerd met alle perfecte plaatjes op sociale media. Ik hoop dat we iets meer het gesprek over de moeilijke kant van het leven kunnen lostrekken uit de taboesfeer. Die schaamte die gevoeld wordt moet verdwijnen.”  

Bianca wil graag als les meegeven dat voor sommige mensen ook alles wat hun hartje begeert soms niet genoeg is. Het leert ons anders te kijken naar de mensen om ons heen, en ook kritischer te kijken naar wat we voorgeschoteld krijgen. Mensen zetten het namelijk niet snel op Instagram als ze zich slecht voelen, waardoor het lijkt alsof de zon altijd schijnt, ook als de regen met bakken uit de hemel komt.  

Ze drukt ons op het hart dat je het beeld wat je van iemand hebt los moet laten als je oprecht vraagt hoe het met iemand gaat. “Mensen zeggen vaak de verkeerde dingen, zonder dat ze dat doorhebben", vertelt Bianca. “Iemand die depressief is, moet je niet altijd wijzen op de dingen die wél goed gaan. Want juist het besef dat je alles hebt en toch ongelukkig bent, zorgt voor een schuldgevoel en maakt alleen maar ongelukkiger.” 

"Ook mensen die alles hebben wat hun hartje begeert hebben liefde nodig."

Muziek was alles voor Tim. Dag en nacht was hij ermee bezig. “Voor het slapen wilde hij liever dat ik een liedje voor hem zong dan dat ik een verhaaltje vertelde. En soms lag hij zelf ‘s nachts in z’n eentje in bed liedjes te zingen”, weet Karin nog goed. 

Dit verklaart misschien ook deels waarom hij zo dromerig was. “Hij leefde wel een beetje in zijn eigen bubbel, waar gek genoeg wel ruimte was voor dieren. Dan kwam hij ineens thuis met een boodschappentas met duiven erin, of een jong eendje. Daar wilde hij dan voor zorgen.”  

Ondanks zijn dromerige karakter fietste Tim relatief gemakkelijk door zijn schooltijd heen. Hij had losjes het idee om zich te richten op een functie als onderwijsassistent, maar eigenlijk was muziek het enige waar hij echt aan kon denken. Hij speelde in verschillende bandjes en was vastberaden om het te gaan maken als muzikant. 

Tim ging uiteindelijk een opleiding in de horeca volgen en vond daar ook zijn baan in. Ook in zijn vrije tijd was hij vaak in de kroeg te vinden, waar ook veel alcohol en drugs in het spel kwamen. Hij leefde vooral ‘s nachts en gooide zijn hele ritme om, met verslavingsproblematiek als gevolg. 

“Hij raakte in de knoop, vooral met zichzelf”, vertelt Karin over deze tijd. “Zijn biseksualiteit is ook één van de redenen waarom hij zich niet fijn voelde. Hij vertelde mij ooit: ‘als ik met een vrouw over straat loop zien mensen mij als hetero, en als ik met een man over straat loop ben ik een homo. Maar ik ben biseksueel, dus eigenlijk ben ik niks. Hij zag zichzelf als niets, terwijl wij hem juist zagen als alles.” 

Tims verhaal

"Je kunt een kind niet behoeden voor al het leed in de wereld. Ook al komt iemand uit een warm nest, zonder verslavingen in de buurt. Wij hadden een warm gezin, zonder geweld of problemen. En toch gebeurde het." 


Zijn verslaving maakte van de zorgzame Tim een afstandelijke jongeman, gevangen in zijn eigen wereld. Er volgden behandelingen, zelfs een afkicktraject in Zuid-Afrika en momenten van hoop. "Ik heb opgetreden zonder dat ik high was," vertelde Tim trots na een concert, alsof hij het bijna zelf niet geloofde. Maar de terugvallen bleven komen en de nuchtere periodes werden steeds korter.

"Je kunt een kind niet behoeden voor al het leed in de wereld," heeft Karin geleerd. "Ook al komt iemand uit een warm nest, zonder verslavingen in de buurt. Wij hadden een warm gezin, zonder geweld of problemen en toch gebeurde het." 

Die machteloosheid is misschien wel het moeilijkste voor ouders om te accepteren. Voor lotgenoten heeft Karin een duidelijke boodschap: "Laat als ouders weten dat je voor je kinderen bent, no matter what. Ook in moeilijke tijden. Stel altijd grenzen aan gedrag, maar nooit aan de persoon en laat weten dat je iemands gedrag af kan keuren en tegelijkertijd onvoorwaardelijk van die persoon kan houden.”

"Stel altijd grenzen aan gedrag, maar nooit aan de persoon."

Toon wordt geboren met een hartafwijking. Nog vóór zijn eerste verjaardag krijgt hij een pacemaker. Christien herinnert zich nog goed hoe zorgelijk die periode was. “Maar hij huilde nooit, zelfs niet toen hij geopereerd moest worden”, vertelt ze. 

Toon blijkt een taai, sterk, ambitieus kind, dat zich sportief, sociaal en muzikaal enorm ontwikkelt. Hij gaat op viool- en trompetles en veel andere instrumenten leert hij zichzelf gewoon spelen. Ook schrijft hij zelf muziek en teksten (bijvoorbeeld [Never stop](https://open.spotify.com/artist/5cQ9kmfmTV9UXK88emrQCZ)). Hij hockeyt op hoog niveau, treedt op en doet mee aan talentenjachten. Hij sleept zelfs de overwinning binnen in het programma The Next Boy/Girl Band.

Hij heeft veel vrienden en vriendinnen en staat sinds zijn tienertijd vaak op het podium met verschillende bands. Hij straalt zelfvertrouwen uit, maar van binnen is hij ook vaak nerveus, zeker als hij moet optreden. Hij gebruikt in deze periode af en toe drugs, en hij is teleurgesteld als hij niet wordt toegelaten bij de opleiding die hij wil volgen en het minder gaat in zijn relatie. 

Christien: “Natuurlijk hadden al die dingen toch invloed op hoe hij zich ging voelen. Zeker ook omdat hij alles perfect wilde doen. Hij ging slechter slapen en dronk af en toe meer dan goed voor hem was.

Toon meldde zich een aantal jaren eerder, blijkt achteraf, aan bij een psycholoog en zoekt vlak voor zijn overlijden contact met de Jelgersmakliniek. Hij komt daar op een wachtlijst. Eén keer spreekt hij met een vriend over zelfdoding. 

Christien blikt terug op hoe ze hierop reageerde. “Van nature ben ik iemand die vaak zegt: hup, niet zeuren en doorgaan. En daarover – over die mentaliteit, en die manier van met problemen omgaan – voel ik me nog steeds schuldig. 

Aan de buitenkant leek Toon zelfverzekerd. Muzikaal, sociaal en sportief “Maar zichzelf zien zoals anderen hem zagen, lukte het hem blijkbaar niet,” vertelt zijn moeder. Ik vroeg natuurlijk vaak hoe het met hem ging, zoals je dat als moeder doet aan een kind. Maar ik denk nu: ik heb te snel genoegen genomen met het antwoord 'goed'. Ik vind het ongelooflijk dat ik nooit ook maar het vermoeden heb gehad dat Toon zo diep zat.”

Vlak voor kerst overlijdt Toon. Hij wordt 24 jaar. 

Toons verhaal

Ik vind het ongelooflijk dat ik nooit ook maar het vermoeden heb gehad dat Toon zo diep zat.

Christien is zich nu enorm bewust van de invloed die de juiste vragen kunnen hebben. “Neem niet meteen genoegen met ‘het gaat goed’ als antwoord, nadat je aan iemand vraagt hoe het gaat. Het is zo belangrijk om iemand alle ruimte te geven om te vertellen waar iemand mee worstelt. Met genoeg tijd, genoeg geduld en de juiste vragen."

"Voor veel van mijn lotgenoten – en ook voor mij – komt dit besef helaas te laat: als ik toen beter hadden geluisterd, had ik misschien het verschil kunnen maken. Dus luister écht. Luister goed. Niet alles is zoals het lijkt.”

"Stel vragen die een ander ruimte geven om te vertellen."

Zijn moeder Bianca herinnert zich hoe de natuur haar zoon intrigeerde. “Leon kon zich al van kleins af aan verliezen in een bloem; daar kon hij dan eindeloos naar kijken in zijn eentje. Maar omdat hij later ook een hardere kant ontwikkelde, verloren mensen soms deze zachte, kwetsbare kant uit het oog.” 

Leon leert altijd makkelijk, maar krijgt bij zijn laatste Cito-toets tot zijn teleurstelling toch vmbo-k advies. Hij gaat naar een grote scholengemeenschap waar hij, buiten het zicht van zijn ouders en leerkrachten, verzuipt. “Bij de rapportbesprekingen hoorden we dat hij enorm spijbelde. Maar na zijn dood begrepen we dat hij gewoon letterlijk de weg niet had kunnen vinden in school. Dat hij daarom steeds te laat kwam bij een volgende les, waar hij vervolgens op zijn kop kreeg omdat hij te laat was. Niemand heeft gezien hoe verloren hij zich daar voelde.”

Leon zegt zelf niets, maar gaat zich wel steeds gekker gedragen. Soms komt hij niet opdagen. Vaak hangt hij de clown uit. Op sommige dagen klautert hij letterlijk over de schooltafels heen. Zijn gedrag begint zo extreem te worden, dat oude vrienden afstand van hem nemen. Leon neemt zijn toevlucht tot een groep mensen die niet zo goed voor hem zijn. “En over al die dingen," zegt Bianca nu, “zei eigenlijk iedereen dat dat gewoon pubergedrag was. Maar ik wist dondersgoed dat er meer aan de hand was. Het was mijn eigen kind. Ik wist écht wel dat het te veel afweek van wie hij eerder was.”

Bianca uit haar zorgen in haar omgeving en ook, vanaf Leons 11e, bij verschillende artsen. Die zeggen dat het wel meevalt en dat er in Rotterdam-Zuid wel ernstiger gevallen rondlopen. “Maar dat het met een ander kind nog slechter gaat,” zegt Bianca, “betekent toch niet dat het met mijn kind níet slecht gaat?” 

Ze wordt jarenlang van het kastje naar de muur gestuurd, en ondertussen wordt Leon steeds eenzamer en is hij steeds slechter te bereiken. Vlak voor zijn dood wordt hij opgenomen op een gesloten crisisafdeling. Daar klimt hij over het hek en dwaalt nog 6 uur in zijn eentje buiten. Vlakbij het huis van zijn ouders, sterft hij diezelfde dag.  


Leons verhaal

“En over al die dingen," zegt Bianca nu, “zei eigenlijk iedereen dat dat gewoon pubergedrag was. Maar ik wist dondersgoed dat er meer aan de hand was. Het was mijn eigen kind. Ik wist écht wel dat het te veel afweek van wie hij eerder was.”

‘Kijk verder, luister écht en neem mensen serieus als je een verandering in iemands persoonlijkheid begint te merken. Zeker zo belangrijk; eis het op om serieus genomen te worden. Laat je niet te makkelijk wegsturen. Je voelt het vaak goed aan wanneer het echt foute boel is.’ 

"Laat van je horen als je iemands gedrag ziet veranderen."

“Britt,” vertelt haar moeder Angelique, “was het type meisje dat een kamer binnenliep en meteen alle aandacht kreeg. Of je nou wilde of niet; je begon automatisch naar haar te luisteren.” Britt heeft altijd veel energie, is druk en heeft veel oprechte aandacht voor de mensen om haar heen. Ze wil graag dat andere mensen het goed hebben; haar vrienden en vriendinnen bovenal. “Maar daar is ze zichzelf bij vergeten.”

Op school doet Britt soms waar ze zin in heeft. Pas na haar overlijden ontdekt haar moeder de appjes die ze van haar leerkracht ontvangt. Britt, ben je onderweg? Of ben je nog aan het slapen? Dat typeert haar: als ze er is, dan is ze er écht. Maar soms heb je een afspraak en dan is ze er ook gewoon níet. Angelique: “Ze had net een gesprek gehad voor een stageplek bij een zorginstelling voor gehandicapte mensen. Zelfs de mensen die haar maar kort hadden gesproken daar, stuurden ons na haar overlijden een kaart: ze had zoveel indruk gemaakt met haar sociale vaardigheden en haar lieve karakter.”

Britt komt uit een gezin van drie dochters, en van gescheiden ouders. Die scheiding verloopt niet soepel, en hoewel haar zussen daar uitgesproken moeite mee hebben, houdt Britt haar gevoelens bij zich. Ze ontwikkelt borderline; de eerste tekenen ontstaan als ze twaalf, dertien jaar oud is. Britt belt haar moeder tussen de tien en twintig keer per dag, want alleen daarna gaat het weer even goed. Tot die ene dag waarop ze haar moeder níet belt. 

Britt heeft kort daarvoor problemen met haar vriendje gehad, en doet een poging tot zelfdoding. Haar vriendje belt het ziekenhuis, maar er gaat in het bieden van hulp veel tijd verloren. In het ziekenhuis worden volgens Britts moeder fouten gemaakt. 

Na vijf dagen pendelen tussen hoop en vrees, overlijdt Britt. Angelique: “Ik denk vaak aan hoe het ook had kunnen gaan, als er geen fouten waren gemaakt. Maar ik hoop dat Britt rust heeft.” 

Britts verhaal

Zelfs de mensen die haar maar kort hadden gesproken, stuurden ons na haar overlijden een kaart: ze had zoveel indruk gemaakt met haar sociale vaardigheden en haar lieve karakter.

Het is nu tweeënhalf jaar geleden, maar het verhaal van Britt is bij Angelique iedere dag aanwezig. Ze let nu nóg meer op haar andere twee kinderen. Angelique en haar familie zeggen tegenwoordig altijd: “Ga nooit heen zonder groeten en nooit weg zonder een zoen. En ga nooit boos slapen.” 

Op het werk roept Angelique collega's terug als ze weglopen zonder gedag te zeggen. Haar boodschap is helder: Wees je bewust van je laatste groet, of het nu bij een collega is, bij familie, of iemand met wie je een lastig gesprek had. Wie weet, is het de allerlaatste keer.

"Wees je bewust van je laatste groet."

Astrid herinnert zich goed hoe gevoelig haar zoon was. “Rogier was een sensitieve jongen, die hunkerde naar een lievere wereld”, vertelt ze. “Vaak voelde het voor hem alsof hij op een koord balanceerde. Hij was heel creatief, en een getalenteerde grafisch vormgever. Maar hij kon zich lastig staande houden onder alle competitie en eisen die hij ervoer. Alleen op zijn skateboard voelde hij zich vrij.”

Doordat Rogier de lat zo hoog legt voor zichzelf, ontwikkelt hij eerst angsten en daarna dwangneuroses. Die kunnen gaan over zijn kleren die niet goed zitten. Over zijn haren, of over zijn gezicht. Hoewel hij een goede baan heeft bij een groot kledingmerk, lukt het hem vaak niet om zijn deadlines te halen en om creatief werk te leveren binnen de voorgestelde tijd. 

Steeds vaker geeft hij aan dat hij daarmee worstelt, en dat hij het eigenlijk niet meer ziet zitten zo. Hij verhuist terug naar zijn moeder in Alkmaar, de plek waar hij zich veilig voelt. 

Rogier beseft dat die woonsituatie geen eindoplossing kan zijn. Maar het idee dat hij zelf een andere woning en een andere baan moet gaan zoeken, vindt hij afschuwelijk. Hij ontwikkelt, bovenop zijn angsten, een depressie. 

Astrid: “Samen zochten we hulp voor hem binnen de GGZ, waar hij een traject doorliep met dagbesteding en een praatgroep met andere jongeren. In het begin sloeg dat aan, en ook zijn creativiteit kreeg weer meer ruimte. Hij ging zelfs stage lopen en zette een atelier en ontmoetingsplek op voor kunstenaars. Maar zijn onzekerheid bleef. Hij bleef het moeilijk vinden om met zijn emoties om te gaan. Hij zei in die periode vaak: Mam, ik heb een draak in mijn hoofd.” 

Die draak wint het uiteindelijk van Rogier. Hij wordt 25 jaar oud.

Rogiers verhaal

Rogier was een sensitieve jongen, die hunkerde naar een lievere wereld.

Na zijn dood richt moeder Astrid [de Rogier Hulst Foundation](https://www.rogierhulstfoundation.nl/) op. Ze faciliteert daarmee gesprekken tussen lotgenoten en nabestaanden. “Geen enkel verhaal is hetzelfde, maar we moeten allemaal dwars door het rouwproces heen: het gevoel aangaan, zonder onszelf erin te verliezen. Ons motto is daarom: samen delen, samen helen. Want alleen als je verhalen met elkaar deelt en wegblijft van oordelen,  kun je elkaar echt de put uit trekken.”

"Je heelt als je je gevoelens deelt."

Paul heeft een duidelijk beeld als hij denkt aan de jonge jaren van zijn zoon. “Ik zie Michael zo staan als 13-jarige in onze winkel; in een te groot overhemd mét stropdas. Hij stapte, zo klein als hij was, moeiteloos af op alle klanten die binnenliepen. En bijna allemaal liepen ze de winkel weer uit met iets dat hij ze aangeraden had.” Dat typeert zijn zoon, vindt Paul, bij uitstek. Bepaald niet bang. Sociaal, ondernemend en zelfverzekerd.

Michael krijgt al op jonge leeftijd een serieuze relatie. Hij denkt veel en serieus na over zijn toekomst; dat hij bijvoorbeeld een dochter wil, een eigen prinses in huis. Zijn vriendin droomt met hem mee. Het leven van Michael draait 180 graden als zijn relatie verbroken wordt. Omdat ze al zo lang samen zijn, en het al zo lang goed hebben samen, is Michael ervan overtuigd dat ze toch wel bij hem zal blijven. 

Toch kiest zijn vriendin ervoor om hem te verlaten. Die emotionele klap heeft grote impact op hem. Michael blijft obsessief met haar bezig én met het idee dat zijn vriendin bij hem zal terugkomen. Hij slaapt steeds minder, stort zich volledig op zijn werk, put zichzelf uit en verandert langzaam in een ander mens. 

Paul: “Michael begon op een zeker moment zelfs last te krijgen van stemmen in zijn hoofd, wanen en achterdocht. Ik vertelde een neef van me daarover en hij zei dat hij het vond lijken op symptomen van een psychose. Ik nam contact op met de huisarts en kreeg Michael met een smoesje mee. De GGZ nam hem nog diezelfde dag op, waarbij Michael zelf niet eens weerstand bood. Ik denk dat hij zelf ook wel wist dat hij er op eigen kracht niet meer uitkwam en dat hulp heel hard nodig was.”

Er worden behandelplannen gemaakt en medicijnen voorgeschreven. Maar Michael wil daar niet helemaal in meegaan, omdat de medicatie in zijn ogen te veel ingrijpt op wie hij als mens is. “Hij was al zo ver weg, zo slecht te bereiken,” zegt zijn vader nu, “En ik weet nog dat ik dacht: als ik hem hier nu achterlaat, dan zie ik hem misschien nooit meer terug.” 

Michael is 24 als hij een eind aan zijn leven maakt. 

Michaels verhaal

En ik weet nog dat ik dacht: als ik hem hier nu achterlaat, dan zie ik hem misschien nooit meer terug.

Paul: “Soms kun je je zo blindstaren op de dingen die niet lukken en op de dingen die je ontvallen, terwijl er ook een wereld is búiten die obstakels. Mijn les is daarom: focus je als mens actief op wat wél goed gaat. Richt je op je talenten, de dingen waar je goed in bent en richt je blik op wat je wél wilt. Daar liggen nieuwe mogelijkheden. Daar vind je de zin, energie en vreugde in het leven van terug.”

"Focus je op wat je wél wilt, niet op wat je niet wilt."

Iedereen zag al snel dat Erik een goed stel hersens en vele talenten had en dat hij ook wist hoe hij dat kon inzetten. “Hij heeft een periode aan de Rietveld Academie gestudeerd en was een talentvol schilder, daarnaast heeft hij ook een IT-opleiding afgerond en werkte hij als IT-architect bij de gemeente Flevoland”, vertelt zijn broer Frank. 

Maar met die intelligentie kwam ook het vermogen om goed de regie te houden over welke emoties hij wel en niet liet zien. “Hij was kampioen in het afschermen van zijn depressieve periodes. Erik zat soms diep in de put, maar wist dat goed te verbergen. Iedereen die bij ons thuiskwam omschreef Erik als hun eigen kleinere broertje. Die vibe had hij heel erg.”

Als Frank er nu aan terugdenkt, ziet hij wel degelijk momenten waarop het duidelijk was dat Erik het misschien moeilijker had dan leeftijdsgenootjes. “Ja, er zijn wel signalen geweest. Als kleine jongen had hij al onverklaarbare huilbuien en gaf hij bij mijn ouders aan dat hij zich niet gelukkig voelde.” 

Toen Erik 21 werd, hebben Frank en hij ook nog een tijd samengewoond. Een periode waar leuke momenten zich afwisselden met zware momenten, waarin de depressie van Erik steeds meer zichtbaar werd.

“Hij vertelde regelmatig dat hij iemand nodig had bij wie hij compleet eerlijk en transparant kon zijn. Ik heb zo goed mogelijk geprobeerd om die persoon voor hem te zijn. Toen hij door verkeerde medicatie ook psychotisch werd, belde ik zes keer per dag om zijn waanideeën met hem te bespreken. Dan probeerde ik vaak naar hem toe te rijden, soms zelfs voor een kwartiertje sporten, zodat hij in ieder geval uit bed was.” 

Frank zette met zijn gezin alles op alles om Erik te helpen in deze zware periode. “Het was voor ons allen intensief, maar achteraf zijn we blij dat we mochten proberen om Erik toch te helpen met zijn problemen. Het was confronterend om op een gegeven moment te realiseren dat hij het leven echt niet meer zag zitten, en hij het wellicht niet meer zou halen. Elke keer als we dachten dat het niet slechter kon, gebeurde dat toch. 

In die periode besefte ik zelf dat ik Eriks leven nooit zou kunnen redden, maar dat ik wel alles kon doen om hem het gevoel te geven dat hij niet alleen was in zijn strijd. Hier hebben we met z’n allen altijd ons best voor gedaan. Het besef dat Erik toch in zijn eentje afscheid van het leven heeft genomen, is het pijnlijkst om te verwerken.”

Erik’s verhaal

In die periode besefte ik zelf dat ik Eriks leven nooit zou kunnen redden, maar dat ik wel alles kon doen om hem het gevoel te geven dat hij niet alleen was in zijn strijd..

Toen Frank aan Erik vertelde dat hij vader zou worden, beloofde Erik dat hij zijn nichtje zou ontmoeten, wat er ook zou gebeuren. “Toen Erik overleed, was zij drie maanden oud”, vertelt Frank. 

“Een jaar lang voelde ik me schuldig tegenover Erik op het moment dat ik gelukkig was, en ik voelde me schuldig tegenover mijn dochtertje als ik verdriet had om Erik. Op dat moment realiseerde ik mij dat ik meer moest gaan waarderen wat ik wél had, en dat dat alleen kan als je leert om dingen op waarde te schatten. Focus op wat je wel hebt, én niet op wat je niet hebt. Daar word je niet gelukkig van.”

“Ik werk veel met jonge mensen. Ik waardeer die generatie enorm, maar ik merk ook dat heel veel wat ze doen naar buiten gericht is. Ze willen op hun twintigste een Mercedes A-Klasse rijden omdat ze anders niet uitstralen dat ze het gemaakt hebben. Terwijl ze zoveel meer hebben om trots op te zijn.”

“Ik snap het ook wel, want ik ben zelf ook altijd heel erg bezig geweest met m’n carrière. Maar nu durf ik oprecht te zeggen dat ik zonder twijfel alles zou inleveren om Erik nog één keer te kunnen vertellen dat ik van hem hou en hij nooit alleen zal zijn."


"Niets heeft waarde tot je beseft wat je hebt."

“Het is nu 7 jaar geleden, maar het voelt alsof het gisteren is gebeurd,” zegt moeder Sylvia over de sterfdag van haar zoon. Het is voor haar ontzettend moeilijk dat er niets is achtergebleven: geen bericht en geen afscheidsbrief, zelfs de geschiedenis van zijn laptop was gewist. 

Erwin is de jongste thuis en met een lengte van bijna twee meter is hij niet te missen. Hij is altijd bereid om een ander te helpen, en vooral heel lief. Ook al is hij 17 jaar, hij knuffelt zijn moeder nog steeds bijna plat als hij ‘s avonds naar bed gaat. 

Vier dagen in de week gaat Erwin om kwart voor zeven de deur uit. Hij zit op de Handbalschool en speelt op topniveau. Dat doet hij fluitend, naast zijn bijbaan bij restaurant La Place. Hij heeft veel vrienden en gaat regelmatig naar feestjes. Logisch, want Erwin is hartstikke sociaal en lacht eigenlijk altijd. 

Erwin weet precies wat hij later wil: eerst studeren in Groningen, zodat hij in Emmen kan blijven wonen en handballen. En later wil hij aardrijkskundeleraar worden. In 2017 gaan zijn oudste zus Renate en zijn broer Patrick op zichzelf wonen. Het wordt dan stiller in huis. “Erwin was 16 jaar, en dan ga je oma niet meer vragen om op te passen,” zegt zijn moeder over die tijd. “Ik vraag me weleens af of hij door die stilte in huis meer ging nadenken dan goed voor hem was."

Tot op de dag van vandaag heeft de zoektocht naar een antwoord niets opgeleverd. Zijn ouders hebben na zijn dood alle foto’s die er van hem zijn, grondig bekeken. Kunnen ze een voorteken ontdekken? Is er iets te zien wat ze eerder niet hebben opgemerkt? Zelfs aan de klassenfoto die een maand voor zijn overlijden is gemaakt, is helemaal niets geks te zien. 

Sylvia: “En ook toen ik tweeënhalf jaar na Erwins dood ging scheiden en moest verhuizen, haalde ik het hele huis weer overhoop. Opnieuw hoopte ik een antwoord te vinden, maar er kwam niets. Dat is zo ongelooflijk moeilijk nu: dat ik naar de reden van zijn dood alleen maar kan gissen.”

Erwins verhaal

Het is nu 7 jaar geleden, maar het voelt alsof het gisteren is gebeurd,” zegt moeder Sylvia over de sterfdag van haar zoon.

Misschien, denkt Sylvia, was Erwin wel hoogsensitief. “Toen ik daar na zijn dood over las, herkende ik bepaalde kenmerken bij hem. Hij zei ook weleens dat hij zich zo alleen kon voelen; iets waarvan ik nu denk: daar had ik misschien meer naar moeten vragen. Daarom is mijn les ook: laat iemand nadrukkelijk weten dat die ruimte er is. Laat heel duidelijk weten dat je er voor iemand bent; dat je gráág naar iemand wil luisteren.”

"Laat iemand duidelijk weten dat je er voor die persoon bent."

Een van de eerste dingen waar Kim aan denkt als het gaat over haar zoon, is hoe grappig hij was. “Hij had ontzettend leuke humor met flink wat sarcasme af en toe. Hij was sportief, behulpzaam, ambitieus en – niet onbelangrijk – erg knap. Gewoon een jongen waar je er veel meer van zou moeten hebben; alleen al om de wereld wat minder hard te maken. Hij had heel erg oog voor anderen om hem heen en was altijd degene die zijn best deed om anderen uit de put te halen.”

Op de ALO, waar hij studeerde om gymdocent te worden, was Ward de enige van zijn jaar die de propedeuse meteen gehaald had. Hij was niet per se een perfectionist, maar wilde dingen wel goed doen.

Aan plannen voor de toekomst ontbrak het hem niet. “Ward wilde lesgeven op een lagere school en daarnaast misschien trainingen geven in de gevangenis. De toekomst speelde sowieso best wel een belangrijke rol in zijn leven; al op zijn vijftiende kocht hij spulletjes voor zijn uitzet en keek hij of hij voorzichtig kon investeren in dingen.”, vertelt Kim.

Tegelijkertijd was hij ook een moederskind. “Als ik in bad zat, kwam hij op de rand zitten om te praten over de dingen die speelden, maar ook over twijfels en grotere levensvragen. Hij vertelde dat hij graag een vriendinnetje wilde, maar dat hij het gevoel had dat ze hem te lief vonden om serieus te nemen. Het zat hem dwars, net als de impact die corona had op zijn leven.”

Viereneenhalve maand voor Ward overleed, stapte zijn klasgenoot Jis uit het leven. Eigenlijk waren ze tegenpolen: Jis stond midden in het studentenleven, terwijl Ward juist heel behouden was, haast voorzichtig. In zijn afscheidsbrief schreef Ward dat hij heel erg blij was dat hij zich thuis mocht voelen in het warme nest waarin hij opgroeide, dat hij trots was op zijn familie en heel veel van hen hield. Ward werd 20 jaar.

Wards verhaal

 Als ik in bad zat, kwam hij op de rand zitten om te praten over de dingen die speelden, maar ook over twijfels en grotere levensvragen. Hij vertelde dat hij graag een vriendinnetje wilde, maar dat hij het gevoel had dat ze hem te lief vonden om serieus te nemen. Het zat hem dwars, net als de impact die corona had op zijn leven.

Na Wards overlijden ontdekte Kim hoe verschillend de reactie in haar omgeving was. "Sommige mensen steunden me onvoorwaardelijk, bij anderen kreeg ik het idee dat ik genegeerd werd." Om duidelijkheid te creëren voor zichzelf stuurde ze een bericht naar de mensen om zich heen waarin stond: “Ik heb liever dat je zegt 'ik weet niet wat ik moet zeggen' dan dat je me negeert. Nu voel ik me dubbel gestraft."

Door zelf in deze positie te zitten, werd Kim veel bewuster in gesprekken. "Ik was altijd wel een attent iemand – ik stuurde kaartjes en ik gaf aandacht – maar nu ga ik verder dan de oppervlakte. Niet alleen 'hoe gaat het?' maar 'hoe gaat het nu echt?' Dat is de enige manier, denk ik.”

"Durf te vragen naar de dingen die onder de oppervlakte liggen."

“Laura was van jongs af aan erg bijzonder,” vertelt haar moeder Jolanda. “Ze was koppig, eigengereid, maar ook heel erg zorgzaam. Als zij iets in haar hoofd had, was dat de enige manier waarop iets ging gebeuren. Als peuter liet ze al haar sterke wil zien: ze weigerde bijvoorbeeld te slapen tijdens de middagrust op school en had de juffrouw het liefst voor zich alleen.”

Laura werd geboren in het zonnige Spanje, maar na een paar jaar verhuisden ze naar Nederland. Op school vond ze vrij gemakkelijk haar weg: ze had zichzelf leren lezen en schrijven voordat ze naar school ging. Sociaal ging het allemaal iets moeilijker voor haar. Later bleek Laura ADHD te hebben en een vorm van autisme. Ze keek als kind al graag naar series, waarschijnlijk om te leren hoe andere mensen zich gedragen in sociale situaties. "Al haar aandacht kon op die manier naar het sociale gaan. Daar lag voor haar meer uitdaging dan in het leerwerk”, zegt Jolanda.

Laura was in alles enorm uitgesproken. Ze droeg opvallende kleding en had een sterke mening, maar Jolanda denkt dat dit een manier was om haar onzekerheid te verbergen. “Ze vond het heel moeilijk om iets leuk te vinden en om ergens enthousiast van te worden. Ze maakte filmpjes op TikTok waarin ze danst en zingt, maar als iemand haar daar een compliment over gaf, kon ze dat heel moeilijk accepteren.”

Het was voor Jolanda verschrikkelijk om te zien dat Laura zo’n laag zelfbeeld ontwikkelde: “Het maakt je wel wanhopig, ja, vooral toen we ook merkten dat het minder goed ging op school. Ze was er wel, maar deed eigenlijk niets meer. Ze sloot zich ook af voor mij. Als ik liet merken dat ik zag dat het niet goed met haar ging, werd ze boos. Ik denk omdat ze zo haar best deed om te laten zien dat het wél goed ging.”

Laura volgde speciaal onderwijs en sloot zich aan bij een groep jongeren die onder begeleiding van jongerenwerkers hun creatieve ei kwijt konden. Daar maakte ze vriendinnen en leek het in eerste instantie goed te gaan. Ook was er plek voor haar in de jeugd-GGZ, waar ze meer leerde over wat er allemaal in haar brein gebeurde.

Toch lukte het haar niet om haar draai te vinden. Het ging steeds minder goed, zag ook Jolanda “Een paar dagen voor haar overlijden liep ze weg. Ze kwam in de crisisopvang terecht en wilde ook geen hulp meer accepteren. Tegen haar vriendin zei ze dat ze een afspraak met haar therapeut had, maar daar is ze nooit aangekomen.”


Laura's verhaal

Er moet veel meer structurele aandacht komen op scholen voor dit thema. Er zijn verschillende programma’s die docenten kunnen volgen, maar dat gebeurt nog veel te weinig.

Jolanda werkt in het onderwijs en heeft op dagelijkse basis te maken met tientallen jongeren. Ze ziet op de school waar ze werkt kinderen worstelen met hun mentale gezondheid en is hard bezig om het taboe rondom sombere gevoelens aan te pakken.

“Er moet veel meer structurele aandacht komen op scholen voor dit thema. Er zijn ook verschillende programma’s die docenten kunnen volgen, maar dat gebeurt nog veel te weinig. Ik denk dat dat komt omdat er veel te veel op de korte termijn wordt gedacht; als je een probleem niet direct op kan lossen, gebeurt het blijkbaar niet. En dat vind ik heel erg.”

"Het onderwijs moet kinderen leren dat wat online perfect lijkt, in werkelijkheid vaak heel anders is en wij volwassenen moeten leren kijken achter het masker dat een kind soms draagt.” 

Gaia was slim en creatief. Toen ze 11 was, in de brugklas, had ze een depressieve periode, waarin ze ook wel aan zelfdoding dacht. Ze heeft toen hulp gekregen. Het gymnasium ging haar daarna heel makkelijk af, zelfs met een aantal extra vakken, en toneelspelen was en bleef haar grote passie. Gaia was er ook goed in: tijdens een internationaal concours kreeg ze twee masterclasses bij goede toneelscholen aangeboden.

De problemen  begonnen toen ze terugkwam van die eerste masterclass, een zomer in Florence. Gaia was toen 16 en zat in haar eindexamenjaar. Zo goed als de ervaring in Florence had gevoeld, zo onzeker was ze toen ze thuis verder ging met toneellessen: ze miste daar de aansluiting met haar klasgenoten. Misschien dat Gaia zich daardoor ook zorgen ging maken over de toekomst. Dit zou “haar groep mensen” moeten zijn, maar ze voelde zich niet thuis. 

Gaia liep in die periode vast in haar profielwerkstuk. Ze ging slechter slapen en werd steeds vermoeider, waardoor alles slechter ging. “Pas later hebben we begrepen dat het andersom moet zijn geweest: dat Gaia zich zorgen maakte, zich slecht voelde en dáárdoor slecht sliep en vastliep in haar werk.” Gaia hield geboden hulp af, omdat haar eerdere ervaringen met hulp niet zo goed waren.

“Wij wisten niet dat Gaia met de dood bezig was. In haar afscheidsbrief heeft ze ons wel verteld dat ze een week daarvoor de aantrekkingskracht van sterven dichtbij had gevoeld. Maar dat hield ze voor zichzelf. Ze vertelde dat ze vroeger wel bij vlagen aan de dood dacht, maar dat die gedachten er nu continue waren.” 

Gaia maakte zich ook zorgen over hoe er met de aarde werd omgegaan. Op haar rouwkaart stond mede daarom: ”Gaia betekent Moeder Aarde, maar ze voelde zich op deze plek niet thuis.”

Gaia's verhaal

Gaia betekent Moeder Aarde, maar ze voelde zich op deze plek niet thuis.

Het is voor introverte personen in onze maatschappij niet zo gemakkelijk om gezien te worden. Ze schreeuwen niet om aandacht, ze fluisteren zelfs niet om aandacht. Ze worden vaak als makkelijk gezien, toch kunnen ook zij het heel moeilijk hebben. Het is daarom belangrijk dat we ook oog hebben voor de stille mensen om ons heen.

Iedereen heeft het nodig om gezien te worden en iedereen is het waard om gezien te worden: je onzichtbaar voelen maakt eenzaam en doet pijn.  

"Ook wie zich niet makkelijk laat zien, is het waard om gezien te worden.” 

Leroy en zijn oudere zus Cindy groeien op in Rotterdam-Zuid. Ze hebben een andere vader, maar delen een moeder, die haar uiterste best doet maar het niet altijd makkelijk heeft. “We moesten vaak de eindjes aan elkaar knopen thuis," zegt Cindy. “En soms werd er te veel gedronken. Leroy zag zijn vader wel, die woonde om de hoek en kwam regelmatig langs. Hij en ik waren twee handen op één buik. We hadden het zo goed samen, dat toen mijn relatie stuk liep en hij het huis uit wilde, we van plan waren om samen naar een appartement te gaan zoeken.”

Op school vindt Leroy zijn draai niet. Maar met zijn handen werken vindt hij geweldig. “Sowieso was het een jongen die vaak vrolijk was, en die dingen makkelijk aanpakte. Sparen voor dat nieuwe appartement? Leroy ging aan de slag bij het glasbedrijf van onze geliefde oom, en werkte het vuur uit zijn sloffen. Was er gedonder tussen kinderen in de buurt? Dan ging hij erop af, en loste het met ze op. Dat was zijn motor, die daadkracht van hem, maar achteraf bezien was het misschien ook zijn kwetsbaarheid. Op een bepaald moment ging hij met een vriendje naar Marokko, een leuke jongen was dat ook echt, die nu trouwens advocaat is. En op een dag belde Leroy ons op, vanaf daar, en zei: kom me alsjeblieft halen. Ik heb het hier helemaal niet goed.”

Leroy komt via dit vriendje in contact met een oudere broer, die op dat moment al in het criminele circuit opereert. “Daar is het dealen begonnen," zegt Cindy daar nu over. “Bij dat contact ging het mis. Het zijn mannen die dondersgoed weten hoe ze jonge jongens met Burberry en Prada voor hun karretje moeten spannen. Hoe ze jongeren steeds gekkere dingen kunnen laten doen, tot ze muurvast zitten en geen kant meer op denken te kunnen. Ten minste, dat gold voor Leroy zo. Hij werd op een bepaald moment niet alleen bang voor zijn eigen veiligheid, maar óók voor die van onze moeder. En hij geloofde, zo begrepen we later, niet dat er nog manieren waren om uit zijn benarde situatie te komen.”

“Ik herinner me nog goed," vertelt Cindy, “dat ik de laatste avond verdrietig was omdat mijn relatie écht over was. Ik was tijdelijk weer bij mijn moeder ingetrokken, en hoewel Leroy en ik mooie woonplannen hadden samen, voelde het toch een beetje alsof ik terug was bij af. Ah joh, zei Leroy troostend, laat die jongens lekker voor wat het is. Ga carrière maken en zorg dat je het zélf gewoon goed hebt. 

Het was lief en grappig, en daarna gingen we allemaal naar bed. Zo weinig kun je dus door hebben, van wat er ondertussen allemaal óók nog bij iemand speelt. Want de volgende ochtend schrok ik op van het gegil van mijn moeder. En Leroy zelf werd dus nooit meer wakker.”


Leroys verhaal

Zo weinig kun je dus door hebben, van wat er ondertussen allemaal óók nog bij iemand speelt. Want de volgende ochtend schrok ik op van het gegil van mijn moeder. En Leroy zelf werd dus nooit meer wakker.


“Dat je niets aan iemand ziet, betekent niet dat er niets speelt. Door Leroys dood ga ik eigenlijk zelden nog maar af op wat ik zie en probeer ik te zoeken naar de laag die daaronder zit. Is iemand altijd vrolijk? Dan vertrouw ik dat niet echt. Is iemand agressief? Ook dáár is een reden voor. 

Primair gedrag zegt weinig, het gaat om de drijfveren erachter. En daar kom je niet achter door te oordelen, maar alleen achter door iemand échte aandacht te geven. Van mens tot mens, oprechte interesse. Al is het maar heel kort.”

"Aandacht is het mooiste cadeau wat je iemand kunt geven"

Vanzelfsprekend had Tagrid een diepe connectie met haar tweelingbroer. “Silim en ik hadden een hele sterke band. Hij was gewoon echt grappig en kon eindeloos vertellen over onderwerpen die hem boeiden. Zolang hij zelf het onderwerp maar niet was.” 

Silim en Tagrid delen een grote vriendengroep, met wie ze graag naar festivals en feestjes gaan. "Iedereen wist dan natuurlijk dat wij bij elkaar hoorden, en dat voelde ontzettend fijn.” 

In eerste instantie weet niemand dat Silim op jongens valt, maar zodra hij uit de kast komt op de middelbare school is het niet langer een geheim. Tagrid: "Op de middelbare school kwam hij uit de kast, en dat vond hij heel spannend". In het hechte gezin (moeder, zus Selwa en Tagrid) wordt zijn geaardheid volledig geaccepteerd. Hun vader, die al wat jaren geen deel meer uitmaakt van het gezin, accepteert het niet.

Tagrid vraagt zich nu wel af of zijn geaardheid en hoe daar in een deel van de moslimgemeenschap naar gekeken werd, niet toch meegespeeld heeft in de lastige gevoelens waarmee haar broer worstelde.  

Silim gaat geschiedenis studeren omdat hij dat leuk vindt. Maar wat hij er later mee moet doen, of wat hij überhaupt moet doen later, weet hij niet. Hij voelt veel druk om in maatschappelijk opzicht een succesverhaal te maken van zijn leven. Terwijl hij het eigenlijk vooral fijn heeft op de momenten dat hij in de horeca werkt. Silim werkt in de bediening in een restaurant en is er écht goed in om het de gasten naar de zin te maken. 

Tijdens de coronacrisis valt dat deel van zijn leven stil. Silim zit veel op zijn kamer. “Ik vroeg hem regelmatig hoe het ging en dan zei hij meestal: goed. Mijn intuïtie zei iets anders, maar als ik verder vroeg dan wimpelde hij me geërgerd af.”

Nog datzelfde jaar maakt Silim een einde aan zijn leven. 


Silims verhaal

Hij voelt veel druk om in maatschappelijk opzicht een succesverhaal te maken van zijn leven. Terwijl hij het eigenlijk vooral fijn heeft op de momenten dat hij in de horeca werkt.

‘Ga niet bij de pakken neerzitten, omdat ik er niet meer ben. Creëer kansen en pak ze aan,’ schreef Silim in zijn afscheidsbrief. Sindsdien leeft Tagrid voor twee. 

“Wanneer ik voor moeilijke keuzes sta, blijf ik daar niet in hangen maar hak juist snel een knoop door. Het heeft geen zin om je steeds blind te staren op de dingen die níet goed gaan. Volg je gevoel, en pak de kansen die zich aandienen. Doe het voor jezelf. En voor de mensen die dat niet meer kunnen.”

"Creëer nieuwe kansen en maak het beste van het leven"

"Cecilia was iemand die eigenlijk altijd vriendelijkheid uitstraalde," vertelt haar moeder Arina. "Ze had een warme, unieke manier van begroeten, waardoor ze zichzelf snel geliefd maakte, waar ze ook kwam." Dit maakte Cecilia voor de buitenwereld iemand om door een ringetje te halen.

Maar haar moeder vertelt ook dat er eigenlijk vanaf de geboorte al wat dingen niet helemaal goed voelden. "Als baby was ze heel onrustig. Ze huilde veel, waardoor het leek alsof ze altijd ergens een beetje ontevreden over was." 

Voor de buitenwereld wist ze dat goed te verbergen en op school was Cecilia een modelkind, maar als ze na een lange dag thuiskwam, ging het masker af. "Vaak kwam ze compleet uitgeput binnen, alsof het bestaan haar enorm veel energie kostte. Ze was zó moe."

Op de middelbare school werd het nog moeilijker voor Cecilia, omdat ze erg gepest werd. Volgens haar moeder is dit wat haar harder maakte, en ervoor zorgde dat ze nog meer in zichzelf gekeerd raakte. "Ze leerde vechten voor zichzelf, dat wel, maar ondertussen was het vertrouwen wel geschaad."

Op haar zeventiende sprak Cecilia voor het eerst hardop uit dat ze niet meer wilde leven. Een lange periode van GGZ-behandelingen, flinke hoeveelheden medicijnen en constante waakzaamheid van haar familie volgden. Ook was er veel onbegrip; ze had immers een leuke baan in de gehandicaptenzorg, veel vrienden én toekomstplannen.  

In de laatste weken van haar leven fleurde Cecilia vrij plotseling enorm op, herinnert haar moeder zich: “Ik merkte dat ze ineens enorm veel uit eten ging met vriendinnen van wie ik wist dat ze ze eigenlijk al heel lang niet had gezien. 
Ineens had ze weer veel contact met ze en ik dacht dat ze haar sociale leven weer echt had opgepakt. Nu denken we dat dit haar manier was om definitief afscheid te nemen.” 


Cecilia's verhaal

Voor de buitenwereld wist ze dat goed te verbergen, en op school was Cecilia een modelkind, maar als ze na een lange dag thuiskwam ging het masker af.


Het verhaal van Cecilia is bijna klassiek te noemen: iemand die de buitenwereld een perfect plaatje voorschotelt, maar thuis een masker afzet en haar pijn in stilte ondergaat. Nu haar moeder terugkijkt op deze periode wil ze iedereen meegeven dat verdriet groeit in stilte en dat je het moet delen als je wil dat het niet groter wordt. 

“Laat jezelf er niet in verstikken en probeer iemand te vinden met wie je kan delen wat je voelt. Je openstellen voor anderen is de beste manier om dat te doen, hoe moeilijk dat af en toe ook is.” 

"Verdriet dat je niet deelt, groeit."

Manuella, de moeder van Mitchell, vindt het fijn om terug te denken aan de jonge jaren van haar zoon. “Het was een vrolijke, lieve jongen. Heel behulpzaam ook, en beschermend, op een bepaalde manier. Hij kwam op voor klasgenootjes die gepest werden en zorgde altijd heel goed voor zijn jongere zusje. Ja, gewoon een lieverd.” 
Ook op school ging het hem relatief gemakkelijk af. Hij ontwikkelde zich tot een creatieve geest en had veel vrienden. Focus was een sterk punt, bijvoorbeeld als het ging om kickboksen of gamen, twee dingen waar hij volledig in op kon gaan. 

“Tot zijn eindexamen ging het eigenlijk goed met hem”, vertelt Manuella. “Ik denk dat hij heel veel wilde, hij had het over een baan bij de politie, of misschien als tatoeëerder, maar dat hij net niet precies kon vinden wat nou écht perfect voor hem was. Hij werkte bij een supermarkt, maar ik merkte wel dat dat niet was wat hij wilde. En hij begon in die tijd ook veel te blowen. Ik denk dat het vanaf daar niet goed is gegaan.” 

In het begin bagatelliseerde Mitchell zijn drugsgebruik. Het was immers maar een paar keer per maand, en alleen tijdens het uitgaan. “Het is maar een blowtje, mam”, zei hij dan. “Maar al snel zat hij aan drie à vier joints op een dag. Ik zag dat hij donkerder werd, letterlijk en figuurlijk.” 

Mitchell verloor zijn baan, en daarmee viel ook direct alle houvast die hij nog had. Hij raakte in een zware depressie. Hij zocht hulp in de GGZ maar vond niet datgene wat hem verder hielp. Manuella denkt zelfs dat wat hij daar wel vond, Mitchell alleen maar in een dieper dal deed belanden. 

“De gesprekken met zijn psycholoog hielpen hem niet. Hij had het gevoel dat hij niet begrepen of gehoord werd. De medicijnen die hij kreeg sloegen ook niet aan, en de combinatie van wiet en medicatie zorgde ervoor dat hij psychotisch werd. Hij leek in alles steeds minder op wie hij ooit was.”

Het laatste jaar van zijn leven was Mitchell suïcidaal. “Dit gaf hij aan bij zijn behandelaars, maar hij had niet het gevoel dat er naar hem geluisterd werd. We hebben het nog gehad over euthanasie, maar toen hij hoorde hoe lang dat zou duren, ging het nog minder goed met hem. Hij hield het gewoon niet meer vol.”

Mitchells verhaal

“Toen Mitchell het moeilijk had, werd er vaak tegen hem gezegd dat hij gewoon door moest werken en niet moest zeuren. Hij had gewoon een schop onder z’n hol nodig, werd er gedacht.”

Manuella vertelt vol liefde over hoe creatief Mitchell was en over hoe fanatiek hij zich kon verliezen in de dingen die hij echt leuk vond. Maar ze herinnert zich ook hoe moeilijk hij het vond om na zijn eindexamen iets te vinden waar hij die energie in kwijt kon. “Toen Mitchell het moeilijk had, werd er vaak tegen hem gezegd dat hij gewoon door moest werken en niet moest zeuren. Hij had gewoon een schop onder z’n hol nodig, werd er gedacht.” 

Inmiddels weet Manuella dat dit een veel te makkelijke manier is om naar situaties te kijken. “Het klinkt als een goed advies, maar het sloeg nergens op. Mitchell had geen gebrek aan motivatie, hij had pijn. Gewoon maar zeggen dat iemand zich moet vermannen en door moet gaan is niet hoe je iemand helpt. Helpen doe je door te luisteren en echt je best te doen om iemand te begrijpen.” 

"Een schop onder je hol brengt je maar zelden waar je moet zijn "

De problemen begonnen aan het einde van de lagere school. Nomie was lief in de klas en deed het heel goed, maar thuis kwam ze tot ontploffing. Ze was overprikkeld, maar kon dat alleen thuis laten zien. 

De eerste jaren van de middelbare school werd dit erger en toen ze 14 was werd bij Nomie de diagnose Asperger gesteld. In die periode ging Nomie zichzelf snijden. Ze is op haar 15e voor het eerst opgenomen en daarna is ze tot het einde van haar leven in opname na opname na opname gebleven. 

De hulpverlening gaf haar het signaal dat ze complex was en schoof haar door. Voor Nomie voelde dit als de zoveelste afwijzing: dat ze werd gezien als een probleemgeval. Dat raakte haar enorm. 

Ze zei tegen de hulpverlening: “als jullie het al niet meer weten, hoe moet ik het dan nog weten.” Nomie was gevoelig voor wat anderen van haar dachten en dat negatieve beeld liet haar niet los. Dat werd versterkt door het rigide denken dat Asperger mee kan brengen. 

Toen Nomie 18 werd, moest ze vanuit  een plek waar ze zich verbonden voelde ineens naar de volwassenen psychiatrie. De behandelaar met wie ze net een klik had verloor ze toen weer. Dat was heel naar  voor haar. ”Vanaf het moment dat ze 18 was werd er bovendien niets meer met ons als ouders gedeeld. Wij wisten daardoor niet goed wat we konden doen om Nomie te helpen: Nomie had toen de regie. Ze was 18, maar  uiteindelijk ook nog maar een klein meisje.” 

Nomie was elk weekend thuis en genoot van het contact met haar familie en vriendinnen. Ze ging graag uit eten, had de menukaart al tevoren bekeken en omcirkeld wat ze graag wilde. Ze knuffelde met de dieren en de kleine kinderen in haar familie. Maar ze zag in die weekenden ook hoe haar vriendinnen verder gingen met hun leven. Nomie kon niet naar school of een opleiding volgen; ze voelde heel goed wat ze miste.

Nomie's verhaal

Ik pleit voor minder oordelen en meer menselijkheid.


Nomie was een heel gewoon meisje. Je kan aan de buitenkant niet zien of iemand aan zelfdoding denkt. Het zijn vaak mooie, lieve kinderen met helaas donkere gedachten. Denk niet dat het betekent dat iemand er niet wilde zijn. Als Nomie zich goed voelde wilde ze graag overal bij zijn en aan alles mee doen. 

Nomie wilde niet dood, ze wilde uit de situatie. Ze had het gevoel dat ze alleen nog maar een nummer was, de etiketten van haar diagnoses. Het meisje daarachter voelde zich niet meer gezien.  

"Geef deze jonge mensen nooit het gevoel dat ze opgegeven zijn, maar help ze hoop te houden dat het beter wordt. Zeg niet wat ze moeten doen maar luister en neem hen serieus.” 

Guus ging eigenlijk te vroeg uit huis en samen wonen. Daardoor gaf hij dingen op die altijd een bron van kracht en plezier voor hem geweest waren: zijn dierbare  hockey, trainer zijn en keeper zijn met je team. Bovendien bracht de relatie kanten in Guus naar boven waarin hij zich nog onzeker voelde. Guus zijn relatie liep stuk, hij kwam er financieel alleen voor te staan en hij ging niet meer naar  de hockeyclub: alles waar hij blij van werd viel weg.

In die tijd vielen bovendien meer van zijn vaste inkomsten weg en er waren problemen bij het aanvragen van de studiefinanciering. Guus had ineens geen geld meer en daar werd zijn onzekerheid nog groter van. ”Ik ben toen samen met Guus gaan zitten en heb geprobeerd te kijken hoe ik hem financieel kon ondersteunen. Guus wilde graag zelfstandig blijven wonen en verder gaan met zijn studie. Hij zocht zelf ook naar oplossingen en waarschijnlijk was de omvang van het probleem en van zijn wanhoop toen al veel groter dan Guus liet blijken.” 

Guus is toen naïef geweest, hij heeft geloofd in vrienden die geen vrienden waren. Hij is in het criminele circuit gezogen en kwam er niet meer uit. Guus werd afgeperst en bedreigd. Hij was doodsbang en in paniek. Hij had zoveel schulden en kon het niet meer overzien. In die tijd kreeg Guus weer een leuke baan en even leek het erop dat hij de draad weer kon oppakken. Maar de financiële problemen waren niet opgelost. 

Er moest voortdurend geld betaald worden aan een partij die niet zichtbaar was. “Er kwamen deurwaarders aan de deur, Guus raakte zijn woonplek kwijt en kwam weer bij mij wonen. De ochtend van de dag dat Guus aan zelfdoding overleed zei híj: “Mamma, help…. ik moet 2000 euro betalen, anders krijg ik morgen een kogel door mijn kop”.” Guus durfde niet naar de politie te gaan, hij was te bang. 

Diezelfde avond overleed Guus aan zelfdoding. Hij vroeg aan zijn moeder: “Moet jij niet weg?” Zij wilde niet weg gaan en zou alleen even snel iets gaan afgeven en dan bij Guus terug komen. Guus zei: “Mamma, als jij weggaat ben ik er niet meer. Dit is ook mijn leven en ik wil dit niet meer”. 

Zijn moeder knuffelde hem, voelde afstand in hem en zei dat dát  niet de oplossing kon zijn. Ze zou heel snel terugkomen. Ze was maar een kwartier weg, maar toen ze thuis kwam leefde Guus niet meer. 


Guus' verhaal

Wacht niet te lang met het vragen van hulp. De eerste stap is de moeilijkste stap, maar neem hem! 

“Hoe erg je ook in de problemen zit, probeer een reddingsboei te vinden. Geef aan waar je écht hulp bij nodig hebt. Maak het probleem niet kleiner dan het is, niet voor jezelf en ook niet voor je ouders.”

Brian was een grote jongen en ook opvallend lief en slim, vinden zijn vrienden. “Als ik eens gedoe had met mijn vader," zegt Rajhen, “en ik wilde daar eens over leeglopen bij Brian, dan was híj de persoon die zei: joh, het is je vader. Die man doet het ook maar voor het eerst. Zulke grote wijsheden had hij in huis. Terwijl hij zelf ook gewoon nog maar zeventien was. Brian was echt een oude ziel in een jong lichaam. En in een gróót lichaam ja, dat ook. Hij hield veel van de Mac en stond erom bekend dat hij in één keer een hele Big Mac in zijn mond kon stoppen. Mac Brian, noemden wij hem met alle vrienden.”

Rajhen en Brian kennen elkaar dan al lang: eerst van de pleintjes in de buurt van de basisschool, en van het buitenspelen. Later spreken ze veel af omdat we allebei van anime houden. Rajhen: “We keken alles samen: Naruto, Bleach, One Piece, en haalden daar gemakkelijk de hele nacht voor door. Samen droomden we ervan om die wereld in het echt te verkennen; om samen nog eens een reis door Japan te maken.” 

“In die zomer lag alles open en was alles mogelijk, omdat we net klaar waren met de middelbare school. Ik denk nu dat Brian daar op een bepaalde manier onzeker over werd. Dat hij worstelde met wat hij moest zijn, met welke kant het op moest gaan.”

De laatste avond van Rajhen en Brian verliep opmerkelijk. Brian leek zichzelf niet. “Hij had me echt nog nooit gevraagd of ik hem wilde slaan," vertelt Rajhen over de laatste avond waarop hij Brian ziet. “Maar tijdens dat laatste feestje vroeg hij dat opvallend genoeg wel. Het was voor de lol, zei hij, hij wilde me afweren als een ninja, en ik vond dat een slecht plan, want ik was zelf een scharminkel in die tijd. 

Hij drong aan, we deden het toch. Er gingen wat bierflesjes op de grond. Ook later nog hoorde ik dat hij zich wel wat gekker gedragen had die avond. Niet héél gek hoor. Niet losgeslagen ofzo. Maar gewoon: dat je voelt dat iemand er niet zo lekker inzit. En wat het is: meestal sliepen we na zo’n feestje bij elkaar. Maar bij dit feestje ging ik zelf wat eerder naar huis.”

“De volgende dag had ik een afscheidsbericht van Brian op mijn telefoon. Veel vrienden hadden dat bericht ook, we dachten eerst dat het een grap was. Maar Brian kwam écht niet meer opdagen. We reden de hele stad af, op scooters samen, met de politie en brandweer erbij. En op een bepaald moment werd hij uit het water getild. 

Op zo’n moment word je op je zeventiende in één klap volwassen. We hoopten eerst dat het een grote tak was, of het lichaam van iemand anders. Maar we herkenden hem aan de onderbroekrand waar we met de hele vriendengroep Mac Brian op hadden laten drukken."


Brians verhaal

In die zomer lag alles open en was alles mogelijk, omdat we net klaar waren met de middelbare school. Ik denk nu dat Brian daar op een bepaalde manier onzeker over werd.

“In zijn afscheidsbrief," vertelt Rajhen, “had Brian zelf een les meegegeven. Ga je droom achterna, stond erin. En dat heb ik gedaan, ik ben zonder hem naar Japan gegaan. Maar als ik kijk naar wat zijn dood me vooral geleerd heeft, dan denk ik terug aan de avond van dat feestje.” 

“Je weet nooit of je iemand nog ziet. Iedere ontmoeting kan zomaar de laatste zijn. Ik neem geen afscheid meer zonder een welgemeende hand, boks of knuffel. Dat je laat merken: hé, ik heb je gezien. Ik zag je hier en ik koester het.”

"Beschouw elke ontmoeting als een uniek avontuur."

Kevin en Danielle groeien op in een ingewikkeld gezin. Kevin vindt zijn toevlucht in gamen en in hardcore, samen met zijn vrienden bezoekt hij bijna ieder weekend wel een festival. Binnen die vriendengroep is Kevin de lieverd die voor iedereen klaarstaat en die zichzelf makkelijk wegcijfert voor anderen. Als Kevin en Danielle 18 zijn, overlijdt hun moeder.

Danielle: “Onze moeder was de stabiele factor in ons gezin. Na haar dood werd er in ons huis niet meer over haar gesproken. We aten geen avond meer samen aan tafel. En onze vader was niet in staat een arm om ons heen te slaan. Hij zette eerst mij het huis uit, en kort daarna ook Kevin. We waren toen allebei 19 jaar oud. Kevin trok in bij zijn beste vriendin.” Die verhuizing biedt Kevin voor korte tijd een warme en stabiele basis, maar niet lang daarna overlijdt ook hun vader. Bovendien breekt de coronacrisis uit.
 
“Kevin zat met de dood van onze ouders in zijn hoofd, en hij miste de afleiding van de festivals”, vertelt zijn zus. “De familie die er wél nog was, woonde ver weg. Hij begon zich slecht te voelen en sliep weinig. Hij verloor zichzelf steeds meer in crypto en in middelengebruik. En dat liep zo op, dat hij psychotisch werd. Zijn beste vriendin hield het niet vol, en verliet het huis waar ze woonden.” 

Danielle probeert hulp voor haar broer te vinden, maar loopt steeds opnieuw tegen een muur op. De crisisdienst komt meermaals in beeld, en de politie ook. Maar keer op keer worden er wachtlijsten aangewend, of wordt de problematiek niet serieus genoeg genomen. 

Kevin belandt in de schulden en op straat, en wordt daar steeds bozer en agressiever. Danielle: “De crisisdienst kende ons dossier, ze wisten daar uit wat voor gezin we kwamen. Maar toch besloten ze in zijn laatste maanden dat Kevin geen psychische problemen had, maar een woonprobleem. 

Ik weet nog dat ik daar de laatste keer de deur uitliep en zei: nu is het alleen nog wachten tot het misgaat.” Danielle ziet haar broer daarna nog maar een paar keer. Twee maanden na het ontslag bij de crisisdienst ontvangt ze het bericht dat Kevin een eind aan zijn leven heeft gemaakt. Hij is dan 23 jaar. 


Kevins verhaal

Danielle heeft veel nagedacht over hoe het fout heeft kunnen gaan met Kevin, en probeert in haar eigen leven bewuster te zijn van vluchtige contacten. “Mensen voelen zich snel ongezien en ongewenst, en dat geldt zeker voor mensen die toch al worstelen. Ik pleit daarom voor minder oordelen en meer menselijkheid.” 

“Ieder mens verdient het om te voelen dat hij of zij er mag zijn. Een klein gebaar, zoals iemand groeten op straat, kan al veel betekenen. Dat kleine maar echte contact kan van levensbelang zijn.”

"Je medemens écht zien begint met het tonen van menselijkheid"

"Sanne was een hele vrolijke meid. Heel sociaal," vertelt haar vader Ludo. "Ze maakte makkelijk contact met mensen en was altijd wel in voor een geintje. In vriendengroepen nam ze vaak de leiding en het initiatief."

Op school was Sanne vooral gefocust op het sociale aspect. Dat vond ze veel belangrijker dan studeren. Ze tenniste, speelde dwarsfluit en deed aan synchroonzwemmen. Ze wilde graag richting het onderwijs. "Ze ging studeren voor onderwijsassistent in het speciaal onderwijs. Ze had een hele bijzondere klik met kinderen met een rugzak.", herinnert haar moeder Yvonne zich.

Het lijkt allemaal goed te gaan, tot er iets afschuwelijks gebeurt. Als Sanne twaalf is, wordt ze verkracht. Dit houdt ze stil tot ze zestien wordt. "Dat heeft ze voor ons altijd verbloemd, en we zijn er nooit precies achter gekomen waarom ze ons dat niet vertelde.", zegt Ludo hier nu over.

Rond haar zeventiende begon Sanne achteruit te gaan. Ze meldde zich vaker ziek. Toen haar ouders voorstelden naar de huisarts te gaan, wilde ze dat ze meekwamen. Achteraf een waarschuwingssignaal. De huisarts vroeg plotseling: "Sanne, je zit toch niet met rare gedachtes? Je hebt toch niet het idee om jezelf wat aan te doen?"

"Dat kwam echt uit de lucht vallen voor ons. We keken naar Sanne, maar ze bleef stil. Dat was zo'n heel koud moment," herinnert Ludo zich.

Wat volgde was een rondtocht langs psychiaters, psychologen en opnames. Van 2018 tot 2022 zaten Ludo en Yvonne overal bij, en ze volgden elk gesprek. "We konden altijd open met haar praten, maar zodra hulpverleners dicht bij het kernprobleem kwamen, verzon ze iets om daar niet aan te hoeven komen.", zegt Yvonne. Op haar 22e overleed ze.

Twee jaar voor haar overlijden gaf Sanne woorden en muziek aan wat voor velen onzichtbaar blijft. In [het lied I’m Scared](https://open.spotify.com/track/0J1tznj4FapaX19yyVfuE7?si=24e04fcd933b4903) verwoordt zij haar angsten en de dagelijkse strijd met het trauma dat haar op jonge leeftijd overkwam. Het nummer laat horen wat Sanne voelde, dacht en met zich meedroeg.

Na haar overlijden geven Sannes ouders haar verhaal een blijvende stem. In [de podcastreeks Ik blijf leven](https://open.spotify.com/episode/3bFssPch0UGClknHgyY613?si=6154ead300a44a8c) delen zij hun ervaringen en gaan zij in gesprek met naasten en deskundigen over mentale gezondheid, suïcidaliteit en rouw. Met deze gesprekken hopen zij het taboe te doorbreken en de weg naar hulp en herstel zichtbaarder te maken voor anderen. 

Sanne's verhaal

Ze heeft veel jongeren geholpen, maar zichzelf helpen kon ze helaas niet.

Wat Ludo en Yvonne pas achteraf ontdekten is dat Sanne een Facebook Live account had met veel volgers. "Tegen die volgers was ze redelijk open over zichzelf, haar problemen en haar verblijf in GGZ-instellingen. Ze adviseerde jongeren, vooral meiden, over wat ze konden doen als ze in de knoei zaten en fungeerde ook als klankbord.” 

Dit is eigenlijk precies zoals ze in haar stage gedaan had: een oprecht luisterend oor bieden, en mensen aansporen om te praten over je verhaal, desnoods met een dokter. “Ze heeft veel jongeren geholpen, maar zichzelf helpen kon ze helaas niet."

"Praat niet over mij, sta naast en praat mét mij"

Jessy was een slimme, zachtaardige jongen die graag achter de computer zat. Zo omschrijft zijn moeder Nancy hem. In zijn jeugd verliep veel eigenlijk best rustig, al vond hij sociaal contact soms ingewikkeld. Mensen aanspreken of nieuwe vrienden maken kostte hem vaak moeite. Hij kon zich uren terugtrekken op zijn kamer, niet omdat hij afstand wilde, maar omdat hij zich daar veilig en vertrouwd voelde. In die wereld kon hij zich helemaal verliezen. Toch had hij een klein groepje mensen om zich heen met wie hij regelmatig leuke dingen deed en bij wie hij zich op zijn gemak voelde.

Jessy kampte vanaf jonge leeftijd al met depressieve klachten. In het begin was dat nog niet zo zichtbaar. Zijn ouders zagen wel dat sociale contacten soms lastig voor hem waren en dachten dat dit mede te maken had met zijn Asperger-diagnose. Ze waren zich toen nog niet bewust van hoe ernstig zijn innerlijke worsteling eigenlijk was. Jessy wist zijn gevoelens altijd goed voor zichzelf te houden. Aan de buitenkant leek het alsof het goed met hem ging, maar van binnen leek hij zich vaak niet echt begrepen te voelen.

Nancy denkt dat Jessy zich in die periode ontzettend eenzaam moet hebben gevoeld. Kort daarna zakt hij voor zijn gymnasium. Hij geeft aan dat hij zich heel slecht voelt. Er komt therapie en Jessy krijgt medicatie. Samen met de familie gaan ze op vakantie en langzaam lijkt hij weer wat op te krabbelen.

Medicatie
Het jaar daarna slaagt Jessy wél voor zijn eindexamen. Na een kleine omweg schrijft hij zich in voor een opleiding. Hij heeft een duidelijk doel voor ogen: game developer worden. Hij verzamelt een groepje leuke mensen om zich heen en lijkt zijn plek langzaam te vinden. Voor Nancy voelt het dan even alsof haar zoon weer wat stabieler oogt.

Wat zij op dat moment niet weet, is dat Jessy in deze periode zonder overleg stopt met zijn medicatie. Zijn studievrienden merken dat het minder goed met hem gaat, en ook online horen zijn gamevrienden daar iets over. Thuis houdt Jessy zijn worsteling echter grotendeels voor zichzelf. Later hoort de familie dat Jessy in deze periode zelf nog contact heeft opgenomen met zijn psychiater, maar dat hij daar pas vier maanden later terechtkon.

Wat Nancy achteraf zo verwarrend vindt, is dat Jessy in die laatste maand juist opvallend vrolijk en licht overkwam. Alsof er weer wat ruimte in hem was ontstaan. Maar kort daarna stapt Jessy uit het leven.

Jessy's verhaal

Thuis houdt Jessy zijn worsteling echter grotendeels voor zichzelf. Later hoort de familie dat Jessy in deze periode zelf nog contact heeft opgenomen met zijn psychiater, maar dat hij daar pas vier maanden later terechtkon.

‘Die eerste avond na Jessy’s overlijden zei iemand van Slachtofferhulp tegen mij: Dit ga je alleen maar overleven als je een heel warm bad om je heen hebt. En dat klopte. Mijn vriendengroep stond dag en nacht voor mij klaar.

In de eerste week heb ik bij vrienden in huis gewoond. Daarna is zelfs een vriendin een half jaar bij mij ingetrokken, omdat ik niet durfde om alleen thuis te zijn. Dat was zó betekenisvol. En nog steeds voel ik, op elke verjaardag of belangrijke dag van Jessy, die steun van de mensen om mij heen. Ik weet oprecht niet hoe ik het zonder hen had moeten doen.

Mijn les is dus daarom een dubbele. Bied andere mensen een warm bad als ze dat nodig hebben. Maar durf er ook zelf in te gaan liggen.’ 

"Wees een warm bad voor mensen, maar durf er ook zelf in te gaan liggen."

“Op school ging het Sannison gemakkelijk af. Ze was leergierig, intelligent en heel sociaal. Dat maakte haar geliefd bij haar vrienden”, vertelt haar moeder Rini, als ze denkt aan haar dochter. 

Met sommige van die vrienden en vriendinnen heeft Rini nog steeds contact. De dood van Sannison is inmiddels 34 jaar geleden, wat betekent dat deze mensen de vijftig zijn gepasseerd. Ze hebben een heel leven achter zich. Een leven vol herinneringen die Sannison nooit heeft kunnen maken. “Dat is voor mij altijd een verdrietig gegeven. Sannison blijft in mijn hoofd en op foto’s altijd zestien, terwijl haar vriendinnen een gezin hebben, of soms zelfs al gescheiden zijn.” 

Iets wat Sannison onderscheidde van andere kinderen, is dat haar vader is overleden door zelfdoding. Zij was toen zes jaar oud. “Weten dat je ervoor kunt kiezen om dood te gaan is niet iets wat hoort in het leven van een kind. Natuurlijk heeft dit veel met haar gedaan en vond ze het verschrikkelijk. Bij mijn man konden we het zien aankomen, bij Sannison helemaal niet.”

Twee dagen voor haar dood was ze nog naar een groot concert geweest, helemaal blij en uitgelaten. Er waren totaal geen voortekenen van depressie; ze at gewoon en was niet somber of lusteloos. Haar dood kwam voor Rini als een donderslag bij heldere hemel.

In [Rini’s boek Donderdagen](https://www.bol.com/nl/nl/p/donderdagen/9300000118657004/) - haar man en dochter maakten allebei op een donderdag een eind aan hun leven - schrijft ze over het verlies van haar dochter en echtgenoot, en over de jaren van rouw. "Ik heb gevoeld hoe ongelooflijk sterk je kunt zijn, en dat het mogelijk is om weer de mooie dingen van het leven te zien. Het is gelukt om mijn leven weer op een goede manier op te pakken, maar het verdriet is er altijd, hoe lang geleden het ook is.”

Inmiddels heeft Rini kleinkinderen tussen de zes en vierentwintig jaar. Natuurlijk was het confronterend toen zij 17 werden en dat Sannison nooit ouder is geworden. De vrees dat er iets mis kan gaan, blijft altijd. "Maar de mooiste momenten in mijn leven zijn dat ik volop kan genieten van deze kinderen en ik die angst even niet voel”.

Sannisons verhaal

Dat is voor mij altijd een verdrietig gegeven. Sannison blijft in mijn hoofd en op foto’s altijd zestien, terwijl haar vriendinnen een gezin hebben, of soms zelfs al gescheiden zijn. 

Zoals veel mensen in een vergelijkbare situatie kreeg ook Rini last van schuldgevoelens, al weet ze inmiddels dat deze gevoelens irreëel zijn. Want hoe graag we ook willen geloven dat we onze dierbaren door en door kennen, blijft de realiteit dat kinderen – en mensen in het algemeen – heel goed zijn in het verbergen van hun innerlijke strijd.

"Er wordt gauw gezegd: ja, maar als je goed kijkt dan zie je dit toch aankomen?" vertelt Rini hierover. “Nee. Dat is gewoon niet waar. Je kunt namelijk alleen zien wat mensen je laten zien. Het is een (ver)oordelende vraag.” Dit is een les die Rini graag wil uitdragen, al benadrukt ze daarbij dat alert zijn van essentieel belang blijft.

"Je kunt alleen zien wat mensen je laten zien, maar je moet wel blijven kijken."

Rajiv wordt geboren op Curaçao. Als hij drie is, verhuist hij naar Nederland. Hij leert makkelijk en is ontzettend gemotiveerd om iets van zijn leven te maken. Voor zijn dertigste wil hij de boel voor elkaar hebben: een eigen huis, een leuke partner en het liefst ook een gezin. Hoewel die druk volgens zijn nicht Sacha nergens voor nodig is, heeft Rajiv het gevoel dat hij niet op schema ligt.

Hoe hard hij ook zijn best doet en hoe zeer hij ook in de pas loopt, hij voelt zich onbegrepen. En ondanks veel vrienden en een druk sociaal leven voelt hij zich eenzaam en buitengesloten. Ook in Nederland krijgt hij met regelmaat te maken met racisme. Sacha zag wat dit met hem deed: ‘Stond hij te wachten op Schiphol, dan moest híj uit de rij. Wilde iemand hem iets vragen, dan werd hij standaard in het Engels aangesproken. Dat terwijl zijn moeder altijd Nederlands heeft gesproken. En dan toch steeds moeten aanhoren: Goh, wat spreek je eigenlijk goed Nederlands.’
 
Het was toen nog niet zo bespreekbaar als nu, legt Sacha uit, maar Rajiv had veel last van prestatiedruk. Vanuit dat gevoel de underdog te zijn. Ook zijn vader had daar een rol in, die hechtte veel waarde aan wat zijn zoon deed. ‘Hij gooide hoge ogen aan de TU Delft, liep stage in Silicon Valley. Hij was echt superslim en kreeg het allemaal voor elkaar. Voor de buitenwereld leek hij dus zelfverzekerd en succesvol. Maar voor hemzelf was het, weet ik, eigenlijk nooit genoeg. Hij vond het in dat opzicht ook zo moeilijk om dertig te worden. Voor zijn gevoel moet je dan ergens zijn in je leven. En hij vond dat hij daar niet was.’
 
Ook Sacha is bekend met depressie, wat Rajiv wist. ‘We zagen elkaar eigenlijk vooral op verjaardagen, maar op een bepaald moment zocht hij me echt op in Utrecht, waar ik destijds woonde. Hij had via onze moeders wel gehoord dat ik ook suïcidale gevoelens had gehad, maar dat ik daar ook weer uit was gekomen. Hij vroeg me hoe dat gelukt was. Ik antwoordde dat het per persoon verschilt, maar wat mij vooral hielp was leren zachter te zijn naar mezelf. Een maand later vertelde mijn moeder me dat het echt niet goed met hem ging, en dat hij was opgenomen.’
 
‘Dat was op zondag. Op maandag en woensdag was ik erg druk, en ik nam me voor om hem op donderdag te bellen. Maar toen werd ik donderdagochtend opeens wakker gebeld. De dertig waar Rajiv zo bang voor was, heeft hij niet bereikt. Na zijn overlijden vond mijn tante een briefje van hem. Daarop stond: mijn moeder vraagt zich af waarom ik zo lang onder de douche sta. Maar dat is eigenlijk de enige plek waar ik even kan ademen.‘

Rajivs verhaal

Mijn moeder vraagt zich af waarom ik zo lang onder de douche sta. Maar dat is eigenlijk de enige plek waar ik even kan ademen.

‘Ik heb drie familieleden verloren aan suïcide. De eerste was mijn vader toen ik vijftien was. En ook ikzelf heb last van depressie en suïcidale gedachten gehad. Na de dood van Rajiv,  tijdens een wandeling in de Italiaanse Alpen, dacht ik opeens: ‘Ik kom niet vooruit als ik blijf steken in het waarom.’

‘Je kunt wel blijven vechten tegen het leven, maar ik kan er beter mee leren dansen. Daarom heb ik 'Say Yes’ - op mijn arm getatoeëerd. Zo herinner ik mezelf eraan om meer ‘ja’ in plaats van ‘nee’ te zeggen. Als er iets lastigs gebeurt, dan niet tegen te vechten, maar het te ontvangen zoals het komt. Het hoort allemaal bij het leven. Een open houding zorgt ervoor dat ik veel beter om kan gaan met de uitdagingen van het leven.’

"Leer dansen met zowel de lichte als donkere kanten van het leven."

Elsbeth beschrijft haar dochter Sara als een bijzondere meid. “Ze was sociaal, hooggevoelig, erg slim. Ze durfde ook veel verantwoordelijkheid te nemen en op te gaan in haar passies. Ze hield enorm van dansen, piano spelen, schrijven en lezen.” 
Sara was emotioneel ver ontwikkeld en sprak veel, maar ontweek in de gesprekken wel de essentie van wat ze precies voelde. Niet uit onwil, maar misschien wel uit onmacht. “In haar gedrag hebben we nooit kunnen opmerken dat ze veel dacht aan de dood, maar ik denk wel dat ze daarover zou hebben gepraat als we ernaar hadden gevraagd.” 

Elsbeth is ervan overtuigd dat een bepaalde eenzaamheid optreedt als je op de basisschool het gevoel hebt dat jouw gedachten heel anders zijn dan die van je klasgenootjes. “Alleen zijn is een fysieke toestand, maar eenzaamheid is een gevoel. Jonge meisjes hebben veel meer de neiging om te internaliseren, ze delen minder en scoren veel hoger op eenzaamheid. En in die eenzaamheid ga je steeds minder goed contact maken met de mensen om je heen, wat dat gevoel weer versterkt.” 

Rond haar veertiende viel Sara uit, kreeg psychische problemen en kwam terecht in de hulpverlening, waar ze niet meer uit is gekomen. Wat haar verhaal zo krachtig maakt, is dat ze ondanks haar eigen lijden tot het einde toe oog had voor anderen. In de kliniek waarin ze terechtkwam begon ze een mental health project waarbij ze andere jongeren interviewde over hun ervaringen. "Dat is typisch Sara", zegt haar moeder. "Ze heeft zoveel nagelaten voor mensen, en wilde duidelijk maken dat praten over je emoties je juist kan helpen."

"Ze zeggen wel eens dat bij zelfdoding sprake is van egoïsme, dat je helemaal geen oog meer hebt voor je omgeving", reflecteert Elsbeth. "Dat is vaak niet zo. Sara had heel veel oog voor de mensen om haar heen. Zij ervaarde heel veel liefde van ons, van haar vrienden. Ze had heel goede verbindingen, maar ondanks dat moest ze toch gaan."

Na de dood van Sara richt Elsbeth de stichting [Saarisnietgek](https://www.saarisnietgek.nl/) op. Het hoofddoel van de stichting is kinderen tussen de 10 en 12 op een laagdrempelige manier te leren praten over hun mentale gezondheid. Want als iemand pas leert om te praten over gevoelens op het moment dat deze gevoelens je overweldigen, is het soms al te laat.


Sara's verhaal

Ik voel me zo rot. Dat is eigenlijk alles wat Sara kon zeggen”, zegt Elsbeth, als ze vertelt over haar ervaring met haar eigen dochter. “Ik weet zeker dat ze op latere leeftijd wel de woorden vond die ze eigenlijk wilde zeggen, maar dat ze op dat moment niet meer durfde om ze ook daadwerkelijk uit te spreken. 

De les die Sara naliet is helder: normaliseer het praten over gevoelens voordat de crisis er is. Want als je aan de start van de Tour de France staat, maar je hebt nooit geleerd om te fietsen, ben je te laat. "Leer kinderen dat ze niet alleen zijn. Ze kunnen zich alleen voelen, maar iedereen heeft een cirkel om zich heen, waarin iemand is met wie je kunt praten; is het niet je vader of moeder, dan misschien een opa of oma, een buurman of een dansjuf – je bent nooit echt alleen, ook al voelt het wel zo."

Lessen voor het leven